عباس حیدرزاده
 

پژوهش ها

اخلاص و حضور قلب در دعا از دیدگاه امام خمینی (ره)

چکیده

                  شایسته است سیرة امام خمینی(قدس سرّه الشریف) به عنوان عبد صالح خدا و اُسوة تقوا و معرفت مورد بررّسی قرار گیرد تا گوهرهای پنهان زندگی این نابغة زمان پدیدار گشته و الگوی سالکان طریق بندگی قرار گیرد. در این نوشتار بر آنیم تا برخی از توصیه های آن پیر طریق عرفان را در خصوص«اخلاص و حضور قلب در دعا» با استناد به آیات و روایات بررّسی کنیم.

کلید وا‍‍‍‍‍‍‍ ژه ها: امام خمینی(قدس سره الشریف)، دعا،اخلاص، حضور قلب.

سخن نخست

                  در ضمير دل آگاهان سحر خیز و اولياى الهى، چراغى روشن است كه صفحه‏ى جهان هستى را روشن مى‏كند و آنچه را كه با نور حسّى نمى‏توان مشاهده كرد، با نور معرفت و روشنى باطن می توان دید ، گويى كه اشعه‏اى مافوق نور از دل نورانى آنان تابيده و از همة اجسام و حواس عبور مى‏كند و ماوراء طبيعت را نشان مى‏دهد.اين نور برخاسته از عبادت، مناجات و شب زنده‏دارى‏هاى عاشقانه و خالصانه است که به وسیله آن پيوند محكمى با كمال مطلق پيدا مى‏كنند، و هر لحظه در قلب آنان نورى و معرفتى اضافه مى‏شود.      

دلا  بسوز که سوز تو کارها بکند                              دعای نیمه شبی دفع صد بلا بکند

                   امام خمینی(قدس سرّه الشریف) عارفی روشن ضمیر و شب زنده‏دارى سالک است كه پيوسته در سراسر عمر، نيمه‏هاى شب در برابر خداى بزرگ به نماز ‏ايستاده، و با دعا و مناجات روح عطشان خود را با زمزم معرفت سيراب كرده است. ایشان علاقه‏ى زیادی به  تهذيب نفس و پيراستگى روحى داشته و همواره شاخص وجودش به سوى آن متوجه بوده است. كه آثار آن، در بيانات و توصيه‏هاى او كاملا مشهود است. به عنوان مثال، ایشان در نامه ای«اخلاقی عرفانی»  به فرزندش مرحوم حاج احمدآقا چنین می نویسد:          

                       « پسرم! دعاها و مناجات‏هايى كه از ائمه معصومين- عليهم السلام- به ما رسيده است بزرگ ترين راهنماهاى آشنايى با او- جلّ و علا- است و والاترين راهگشاى عبوديّت و رابطه بين حق و خلق است و مشتمل بر معارف الهى و وسيله انس با او است و ره آورد خاندان وحى است و نمونه‏اى از حال اصحاب قلوب و ارباب سلوك است.»[1]

                 روح اين عبد صالح خدا در اثر اتصال به مبدأ قدرت، آن چنان نيرومند گشته بود كه در عين سلوك إلى الله، از معاشرت با آدميان باز نمانده بود. او نه تنها قهرمان میدان مبارزه و جهاد، يكه تاز عرصه‏ى فقاهت و بنيان‏گذار نظام سياسى و حكومتى است، بلكه ابر مرد ميدان معرفت و سلوك است.

حضور قلب در دعا    

                         امام خمینی(قدس سرّه الشریف) به این باور رسیده بود که قلب انسان می تواند چشمة جوشان انوار الهی باشد. بر این اساس اشک گرمی که از چشمان پر جاذبه اش جاری بود حکایت از اتصال قلب عاشقش با خالق مهربانی ها داشت. ایشان یقین داشت کلید همة سعادت ها در حضور قلب است .او در سخنی زیبا اهمیّت حضور قلب را چنین بیان می کند:

                     يكى از مهمّات آداب قلبيّه كه شايد كثيرى از آداب مقدّمه آن باشد و عبادت را بدون آن روح و روانى نيست و خود مفتاح قفل كمالات و باب الأبواب سعادات است و در احاديث شريفه از كمتر چيزى اين قدر ذكر شده و به كمتر ادبى اين قدر اهمّيّت داده شده، «حضور قلب» است.[2]

همچنین ایشان در سخنی دیگر در مورد تأثیر حضور قلب در روح انسان معتقد است:

                     بدون حضور قلب اعمال خیریه را در روح و نفس تأثیری نیست.[3]                   

                    حقیقتی روشن است که انسان با حضور قلب هنگام مناجات و راز و نیاز با قاضی الحاجات به ملکوت آسمان ها پیوند می خورد و خود را در محضر خدای متعال غرق در نور و نعمت می بیند ، شیرینی و حلاوت مناجات با خالق، همراه با حضور قلب در مذاق عارف واصل خوش می نشیند و آنچنان مجذوب ذات حق می شود که دیگر به هیچ چیز و هیچ کس غیر از او توجّهی ندارد و تنها خواسته اش  رضای محبوب خویش است ، در این حالات است که بهترین لحظات عمر بندة واصل رقم می خورد. پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله)در سخنی خطاب به علی(علیه السلام) می فرماید:

                 يَا عَلِيُّ لَا يَقْبَلُ اللَّهُ دُعَاءَ قَلْبٍ سَاه‏ يا علىّ.[4]

                یا علی خدا دعاى دل بى‏توجّه را مستجاب نميكند.

از این سخن رسول گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله)پیداست، حضور قلب یکی از شرایط اصلی استجابت دعاست. همچنین امير مؤمنان علی(عليه السّلام) وقتی شرایط استجابت دعا را بیان می کند در حدیثی زیبا می فرماید:

                  «دعا چهار شرط دارد: حضور قلب، خلوص باطن، معرفت نسبت به خدا، و انصاف در آنچه مى‏خواهد.زيرا روايت شده كه حضرت موسى از كنار مردى كه در حال سجده و گريه و زارى بود مى‏گذشت، عرضه داشت! خدايا اگر حاجت اين شخص به دست من بود، آن را برآورده مى‏كردم،به موسى وحى شد: او مرا مى‏خواند، اما دلش در هواى گوسفند است، بنا بر این اگر آنقدر سجده كند كه مهره‏هاى پشتش شكسته و چشمانش سفيد گردد، دعايش را اجابت نخواهم كرد.»[5]

امام صادق (عليه السّلام) نیز در حدیثی زیبا می فرماید:

                إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَا يَسْتَجِيبُ دُعَاءً بِظَهْرِ قَلْبٍ سَاهٍ فَإِذَا دَعَوْتَ فَأَقْبِلْ بِقَلْبِكَ ثُمَّ اسْتَيْقِنْ بِالْإِجَابَةِ.[6]

خداوند دعاى كسى را كه بدون حضور قلب باشد مستجاب نمى‏كند، بنابراين هنگام دعا دلت را متوجه كن، آنگاه يقين به اجابت داشته باش.

بنا بر این:

1- دعا خواستن است و خواستن حقیقتی است که، بدون حضور قلب محقق نمی شود.

2- بدون حضور قلب دعا در روح و جان انسان تأثیر نخواهد داشت.

3- دعا بدون حضور قلب به اجابت نمی رسد.

اخلاص در دعا

                     اخلاص از مادة «خلص» یعنی ارادت صادق داشتن.[7]إخلاص در پرستش، تبرى و دورى از هر چيزى غير خداى تعالى است.[8]يعنى، انسان قلبش را مخصوص حق تعالی كند تا احدى جز «مقلب القلوب» در حرم دل او راهپیدا نکند.

 امام خمینی(قدس سرّه الشریف) در شرح دعای سحر در باره اخلاص در دعا می فرماید:

                   «پس دعا كننده را سزاوار چنين است كه تا مى‏تواند باطن خود را منزه كند و آن را از آلودگى‏ها و ملكات پست تهى سازد تا دعايش از مرحله گفتار به مقام حال، و از مقام حال به لسان استعداد رسد و از ظاهر به باطن سرايت كند تا دعايش مستجاب گردد و به مقصدش نائل شود»[9]

قرآن کریم در بارة اخلاص می فرماید:

                        أَلا لِلَّهِ الدِّينُ الْخالِص‏...(زمر:3)

                       آگاه باش، كه پرستش بى‏ريا خاص خداست.

                يعنى فقط عبادتِ خالص مال خدا و مخصوص خداست، خدای متعال عبادتى را قبول مى‏كند كه خالص و فقط براى او باشد، عبادت شرك آلود مقبول خدای سبحان نيست. کاملاً روشن است اگر هنگام عبادت چیز دیگری غیر از خدا در نظر باشد آن عبادت شرک آلود است، واز دایره اخلاص خارج است.امام علی بن مو سی الرضا(عليه السّلام)در حدیثی به نقل از امیر مؤمنان علی(عليه السّلام)می فرمايد:

                     «خوشا به حال كسى كه عبادت و دعايش را براى خدا خالص كند و دلش را به آن چه چشمش مي بيند مشغول نکند و به آن چه گوشش مي شنود، ياد خدا را فراموش نكند، و براى آنچه به ديگرى داده شده اندوهگين نشود.»[10]

 

 

                  بر این اساس باید دل از لذًّات نفسانى و هوى و هوس برید و از دنيا و مظاهر آن چشم پوشید و تنها رضای خدای سبحان را مورد توجّه قرار داد به طورى كه اين حالت بر قلب انسان غالب شود. تفكر در صفات و افعال خداى متعال راز و نیاز خالصانه با او موجب می شود تا نور جلال و عظمت او بر ساحت دل پرتو افكند و عشق و انس با او در جان انسان جاى گيرد.  چه بسيار اعمالى كه انسان خود را برای انجام آن به سختی مى‏اندازد و گمان مى‏كند كه خالص براى خداست، و حال آنكه به سبب پى نبردن به آفات آنها مغرور و فريفته شده است، چنانكه نقل شده مرحوم حاجى سبزوارى (رضوان الله عليه) براى عيادت بيمارى مى رفت و عده اى هم با او بودند. نزديك منزل بيمار كه رسيد، برگشت و نرفت .اطرافيان پرسيدند: آقا چرا تا اين جا آمديد و حالا بر مى گرديد؟ ایشان گفت: به قلبم خطور كرد كه بيمار وقتى مرا ببيند، از من خوشش خواهد آمد و مى گويد كه سبزوارى ، چه انسان والا و بزرگى است كه به عيادت من  آمده است . حالا برمى گردم تا هنگامى كه اخلاص اوليه را کسب کنم و تنها براى خدا به عيادت بيمار بيايم .[11]

 در حقیقت معیار سنجش اعمال نیّت قلبی افراد است. خدای متعال اعمال را بر پایه اخلاص می پذیرد.بر این اساس رسول گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) می فرماید:

               «إِنَ‏ اللَّهَ‏ لَا يَنْظُرُ إِلَى‏ صُوَرِكُمْ‏ وَ أَعْمَالِكُمْ وَ إِنَّمَا يَنْظُرُ إِلَى قُلُوبِكُمْ وَ نِيَّاتِكُم‏»[12]

                         خداوند به صورت ها و کردارهای شما نگاه نمی کند بلکه به قلب ها و نیّت های شما نگاه می کند.

    نتیجه

از مجموع مطالبی که بیان شد طبق بعضی از آیات و روایات حضور قلب و اخلاص دو شرط اصلی استجابت دعا هستند. بر این اساس امام خمینی(رضوان الله علیه) نیز حضور قلب واخلاص در دعا را از شرایط اصلی استجابت دعا می داند، و به این نکته معتقد است «بدون حضور قلب اعمال خیریّه را در روح و نفس تأثیری نیست»

اللهمّ وفّقنا لما تحبُّ و ترضی

عباس حیدرزاده

23فروردین1391

 

 

 

 



[1]امام خمینی،نرم افزار صحیفه امام،نسخه3، ج16، ص211.

[2]امام خمینی آداب الصلاة،(مؤسسه تنظیم و نشر آثار،چاپ هفتم، 1378ش) ، ص31.

[3] امام خمینی، سر الصلوة،معراج السالکین و صلوة العارفین،(مؤسسه تنظیم و نشر آثار، چاپ ششم، 1378ش)، ص127.

[4]شیخ صدوق،من لا یحضره الفقیه،(قم، جامعه مدرسین،دوم، 1404ق) ، ج4، ص367.

[5]قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع‏ لِلدُّعَاءِ شُرُوطٌ أَرْبَعَةٌ الْأَوَّلُ إِحْضَارُ النِّيَّةِ وَ الثَّانِي إِخْلَاصُ السَّرِيرَةِ وَ الثَّالِثُ مَعْرِفَةُ الْمَسْئُولِ وَ الرَّابِعُ الْإِنْصَافُ فِي الْمَسْأَلَةِفَإِنَّهُ رُوِيَ‏ أَنَّ مُوسَى ع مَرَّ بِرَجُلٍ سَاجِدٍ يَبْكِي وَ يَدْعُو وَ يَتَضَرَّعُ فَقَالَ مُوسَى يَا رَبِّ لَوْ كَانَتْ حَاجَةُ هَذَا الْعَبْدِ بِيَدِي لَقَضَيْتُهَا فَأَوْحَى اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَيْهِ يَا مُوسَى إِنَّهُ يَدْعُونِي وَ قَلْبُهُ مَشْغُولٌ بِغَنَمٍ لَهُ فَلَوْ سَجَدَ حَتَّى يَنْقَطِعَ صُلْبُهُ تَتَفَقَّأُ عَيْنَاهُ و لَمْ أَسْتَجِبْ لَهُ ‏. حسن دیلمی ارشاد القلوب، (قم، شریف رضی، اول، 1412ق)، ج1، ص149.

[6] یعقوب كلينى،الکافی،(تهران، اسلامیه، دوم، 1362ش)، ج2، ص473.

[7]علی اکبردهخدا، لغت نامه،(تهران، دانشگاه تهران، 1334ش)، ج1،ص1295.

[8]فحقيقة الإخلاص‏: التّبرّي عن كلّ ما دون اللّه تعالى،راغب اصفهانی، المفردات،(نرم افزار گنجینه روایات،2/1) ص: 293.

[9]سید احمد فهری، تفسیر دعای سحر امام خمینی،(تهران،نهضت زنان مسلمان، اول، 1359ش)، ص19.

[10]طُوبَى لِمَنْ أَخْلَصَ لِلَّهِ الْعِبَادَةَ وَ الدُّعَاءَ وَ لَمْ يَشْغَلْ قَلْبَهُ بِمَا تَرَى عَيْنَاهُ وَ لَمْ يَنْسَ ذِكْرَ اللَّهِ بِمَا تَسْمَعُ أُذُنَاهُ وَ لَمْ يَحْزُنْ صَدْرَهُ بِمَا أُعْطِيَ غَيْرُه‏. یعقوب کلینی، الکافی،(تهران، اسلامیه، دوم،1362ش) ج2، ص15، باب اخلاص.

[11]محسن غرویان، در محضر استاد،(قم،نشر برگزیده، اول، 1373ش) ، ص 23.

[12]محمد بن محمد شعیری، جامع الأخبار،(نجف،مطبعةحیدریه، اول، بی تا)،ص100.

 
تمامی حقوق این تارنما محفوظ است